گفت : اين مباين طريق تو است . گفت : عادة البلد و رياضة الجسد و حماية الاهل و الولد ، گفت : عادت شهر است و رياضت تن و حمايت اهل و ولد » . « 1 » مرحوم شعرانى در شرح اين جمله مىنويسد : « ابن ابى العوجاء دهرى مذهب بود و به دين و خدا و آخرت ايمان نداشت . و آنان را در آن عهد زنديق مىگفتند . و زنادقه دو دسته بودند : بعضى مىگفتند : دين‌دارى براى نظم جهان [ - اجتماع ] و امنيّت لازم است و گروه ديگر قرامطه بودند و مىگفتند : بايد به قوّهء قهريّه دين را از جهان برانداخت و مردم ديندار را كه معتقد به خرافات و جهالات‌اند نجات داد . و ابن ابى العوجاء از دستهء اول بود : نماز مىخواند براى آنكه عادت ملّت را محترم شمرد ؛ و ديگر آنكه نماز ورزش است و براى سلامت بدن مفيد است ، و هم تربيت زن و فرزند و خدم به اخلاق نيكو و حمايت آنان از قبايح و شنايع به دين بهتر ميسّر مىشود . . . » . « 2 » 7 . ابو حنيفه ( حدود 80 - 150 ه . ق . ) [ شرح ( 1 ) ] ابو حنيفه نعمان بن ثابت بن زوطى ، برجسته‌ترين فقيه و متكلّم مسلمان عراقى در سدهء دوم هجرى محسوب مىشود ، كه مذهب حنفى يكى از مذاهب اربعهء اهل سنّت برگرفته از نام اوست . وى ( حدود سال 80 ه . ق . / 700 م ) در كوفه از مادر زاد . گفته‌اند كه جدّ او در كابل اسير شد و او را به اسيرى به كوفه آوردند . و بعدها از موالى قبيلهء تيم اللّه شد . برخى از مترجمان او را از نژاد پادشاهان قديم ايرانى مىشمارند . پدرش ثابت احتمالا متعلّق به طرفداران علويّه بوده است و گويند كه على ( ع ) در حقّ او و دودمانش دعا كرده است . و نيز گفته‌اند ثابت در كوفه به تجارت ابريشم اشتغال داشته است . « 3 » ابو حنيفه همهء عمر خود را وقف علم شريعت ساخته و مستمعان زيادى به دور خود جمع كرده بود . وى زندگانى خود را از طريق فروش البسه تأمين مىكرد . بسيارى از مترجمان بعدى احوال او نقل مىكنند كه ابو حنيفه از پذيرش شغل قضاء كه نخست

--> ( 1 ) . تفسير ، 4 / 46 . ( 2 ) . ريشهء اين استنباط و تقسيم معلوم نيست ! ( 3 ) . ابن خلّكان ، وفيات ، 2 / 294 ، چاپ تهران ، 1284 ه . ق . و نيز : Coldziher , Muh . Stud . ll , 39